29 Ekim 1923'ün bilinmeyenleri: Cumhuriyet'e giden yolu açan kriz

Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün Cumhuriyet'in ilanından bir gece önce söylediği "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" sözleri, Türkiye tarihinin en önemli dönüm noktalarından birinin habercisi oldu. Ancak bu karar, yalnızca Çankaya'daki bir akşam yemeğinde ortaya çıkmadı. Mecliste yaşanan istifalar, hükümetin kurulamaması ve uzun süredir devam eden siyasi hazırlıklar, Cumhuriyet'in ilanına giden süreci hızlandırdı.

Cumhuriyet fikrini Millî Mücadele yıllarından itibaren gündeminde tutan Mustafa Kemal Paşa, bu düşüncesini hayata geçirmek için uygun koşulların oluşmasını bekledi. 23 Nisan 1920'de açılan Türkiye Büyük Millet Meclisinde hükümet üyeleri tek tek seçiliyor, ayrı bir devlet başkanlığı makamı bulunmuyordu. Bu sistem, zamanla hükümetin oluşturulmasında ve uyumlu biçimde çalışmasında sorunlara yol açıyordu.

Mustafa Kemal Atatürk, 1929'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde konuşma yapıyor.

Cumhuriyet'e giden yolu açan iki istifa

24 Ekim 1923'te Mecliste yaşanan iki istifa, siyasi dengeleri değiştirdi. Hükümet başkanlığı görevini de yürüten Ali Fethi (Okyar) Bey, İçişleri Bakanlığından ayrılırken, Meclis İkinci Başkanı Ali Fuat (Cebesoy) Paşa da görevinden çekildi.

Boşalan makamlar için ertesi gün yapılan seçimlerde Rauf (Orbay) Bey Meclis İkinci Başkanlığına, Erzincan Milletvekili Sabit (Sağıroğlu) Bey ise İçişleri Bakanlığına seçildi. Bu gelişmelerin ardından Mustafa Kemal Paşa, hükümet üyelerini Çankaya'da topladı. Mevcut sistemde bakanların ayrı ayrı seçilmesinin uyumlu bir hükümet kurulmasını zorlaştırdığını değerlendirerek üyelerin topluca istifa etmesini ve yeniden seçilmeleri halinde görev kabul etmemelerini önerdi.

Ali Fethi Bey başkanlığındaki hükümet 27 Ekim'de istifa etti. Ancak milletvekillerinin hazırladığı yeni hükümet listeleri üzerinde uzlaşma sağlanamadı. Böylece iki önemli görevde başlayan değişiklik, Cumhuriyet'in ilanından hemen önce kapsamlı bir hükümet krizine dönüştü.

Cumhuriyet kararını açıkladığı masada 7 kişi vardı

28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü'nde yakın çalışma arkadaşlarıyla bir araya geldi.

Tarihî yemekte İsmet (İnönü) Paşa, Kâzım (Özalp) Paşa, Ali Fethi (Okyar) Bey, Kemalettin Sami (Gökçen) Paşa, Halit (Karsıalan) Paşa, Rize Milletvekili Fuat (Bulca) Bey ve Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref (Ünaydın) Bey bulunuyordu.

Mustafa Kemal Paşa, Nutuk'ta o gece yaşananları anlatırken "Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz" dediğini, sofradaki arkadaşlarının da düşüncesine katıldığını aktardı.

Yemeğin ardından konuklar ayrılırken İsmet Paşa Çankaya'da kaldı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, gece boyunca 1921 Anayasası'nda yapılacak değişiklikler üzerinde çalıştı. Hazırlanan düzenleme, devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olarak belirlenmesini ve hükümetin kuruluş yönteminin değiştirilmesini öngörüyordu.

Mustafa Kemal Paşa bir saat süre istedi

29 Ekim 1923 sabahı Halk Fırkası Meclis Grubu yeniden toplandı. Hükümetin kurulamaması üzerine Kemalettin Sami Paşa, sorunun çözümü için Mustafa Kemal Paşa'nın görüşüne başvurulmasını önerdi. Toplantıya katılan Mustafa Kemal Paşa, çözüm hazırlamak için kendisine bir saat süre verilmesini istedi. Ardından İsmet Paşa ile hazırladıkları anayasa değişikliğini gündeme getirdi. Teklif önce Halk Fırkası grubunda değerlendirildi, ardından Türkiye Büyük Millet Meclisinin gündemine taşındı.

29 Ekim 1923 akşamı yapılan görüşmeler sonucunda 1921 Anayasası'nın birinci maddesine "Türkiye Devletinin şekli Hükümeti, Cumhuriyettir" hükmü eklendi.

Saat 20.30'da yapılan oylamada, toplantıya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Mecliste karar "Yaşasın Cumhuriyet" sesleri ve alkışlarla karşılandı.

Aynı gece saat 20.45'te yapılan seçimde Mustafa Kemal Paşa, 158 oyla Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Cumhuriyet'in ilanıyla bakanların ayrı ayrı seçildiği Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçildi.

Tarihî kararın ardından Ankara'da başlayan kutlamalar ülkenin farklı kentlerine yayıldı. 30 Ekim tarihli gazeteler Cumhuriyet'in ilanını manşetlerine taşıdı.

Böylece 24 Ekim'de iki istifayla belirginleşen hükümet krizi, 28 Ekim'de yedi kişinin bulunduğu sofrada açıklanan kararın ardından 29 Ekim'de Meclisin Cumhuriyet'i ilan etmesiyle sonuçlandı.