TMMOB'dan otoyol ve köprü özelleştirmelerine tepki

TMMOB Şehir Plancıları Odası tarafından yapılan açıklamanın tamamı şu şekilde:

ULAŞIM HİZMETİ KAMUNUN SORUMLULUĞUDUR

5 Eylül 2026 tarihli Cumhurbaşkanı Kararı ile bazı otoyol ve çevre yolları özelleştirme kapsamına alınmış; kapsamdaki köprü, otoyol ve bağlantı yollarının işletme hakkının 30 yıllığına devredilmesinin önü açılmıştır.

Ulaşım, devletin asli kamu hizmetlerinden biridir. Otoyollar ve köprüler yalnızca gelir üreten ekonomik varlıklar olarak görülemez. Bu altyapılar; kentlerin ve bölgelerin gelişimini, yurttaşların hizmetlere erişimini, ulaşım maliyetlerini ve olası afet anlarında ülkenin hareket kabiliyetini belirleyen temel kamusal alanlardır. Bu nedenle, ulaşım altyapısının işletilmesine yönelik kararlar salt finansman ve işletme maliyetleri üzerinden değerlendirilemez. Kamusal bir altyapının işletme hakkının piyasa aktörlerine devredilmesi, ulaşım hizmetinin kamusal niteliğini zedeleyecek ve toplumun ortak varlıkları üzerindeki kamu sorumluluğunu ticari önceliklere tabi kılacaktır.

Kent planlama ilkeleri doğrultusunda ulaşım; arazi kullanımı kararlarından nüfus dağılımına, ekonomik faaliyetlerin yer seçiminden sosyal donatı alanlarına, afet yönetiminden çevresel sürdürülebilirliğe kadar çok sayıda kamusal kararın kilit bileşenidir. Kamusal altyapılar, kâr beklentileriyle işletilecek ticari varlıklar değil; eşit, erişilebilir ve güvenli ulaşım hakkının güvencesidir. Önümüzdeki otuz yıl içerisinde kentlerin mekânsal yapısı, ulaşım talepleri, toplu taşıma ve raylı sistem entegrasyonları, iklim politikaları ile ulaşım teknolojileri köklü biçimde değişecektir. Ulaşım sistemleri karayolu, demiryolu, denizyolu, lojistik ve yerleşim politikalarıyla bütüncül olarak planlanmalıdır. Bugünün dar mali tercihleriyle imzalanacak uzun süreli sözleşmeler, geleceğin ulaşım politikalarını ipotek altına alacak ve kamusal planlama yetkisini kısıtlayacaktır. Ulaşım altyapısının kamusal planlama bütünlüğünden koparılması, kentlerin gelişiminin kamu yararı yerine işletme ve kârlılık öncelikleri doğrultusunda şekillenmesi riskini barındırmaktadır.

Köprü ve otoyolların işletme hakkının devredilmesi; devletin yatırım yükünün azaltılması, kaynakların daha etkin kullanılması ve kamu yararının korunması gibi gerekçelerle savunulmaktadır. Ancak "kamu yararı" kavramı, özelleştirmeyi meşrulaştırmak amacıyla altı boşaltılan soyut bir araca indirgenemez. Asıl sorgulanması gereken, toplumun ortak ihtiyaçları doğrultusunda, kamu kaynakları ve yurttaşların vergileriyle inşa edilmiş bu altyapıların neden kamusal işletme ve sorumluluk alanından çıkarıldığıdır.

Geçiş ücretlerinin belirlenmesi, bakım-onarım yükümlülükleri veya sözleşmelerde kamuya tanınan kısıtlı müdahale yetkileri bu temel çelişkiyi örtbas edemez. Çünkü mesele salt bir yolun işletme modeli değil, ulaşım hizmetinin hangi politik anlayışla ve kimin sorumluluğunda sunulacağı meselesidir. Kamu yararı ancak; ulaşım altyapısının eşitlik, erişilebilirlik, süreklilik ve güvenlik ilkeleri doğrultusunda, kamusal planlama ve denetim altında tutulmasıyla sağlanabilir.

Ülkemizin deprem ve afet gerçeği; karayolları ve köprülerin günlük ulaşımın ötesinde arama-kurtarma, tahliye, sağlık, lojistik ve insani yardım faaliyetleri için ne denli yaşamsal olduğunu acı tecrübelerle kanıtlamıştır. Bu altyapıların bakımı, onarımı, güçlendirilmesi ve afet anındaki acil kullanımı doğrudan kamu güvenliğinin konusudur. Afet anında toplumun yaşam hattı olan bir ulaşım sisteminin işletilmesinde, kamu güvenliğinin önüne ticari önceliklerin konulması asla kabul edilemez.

TMMOB Şehir Plancıları Odası olarak açıkça ifade ediyoruz: Otoyollar, köprüler ve bağlantı yolları toplumun ortak varlığı ve kentlerin planlı gelişiminin temel araçlarıdır. Ulaşım, devletin devredilemez asli kamu hizmetlerinden biridir. Bugün ekonomik bahanelerle kamu elinden çıkarılan ulaşım altyapılarının, yarın kentlerin gelişiminde ve toplumun ulaşım hakkında telafisi imkânsız sonuçlar yaratacağı göz ardı edilmemelidir. Bu altyapıların işletilmesi basit bir ihale ve işletme tercihi değil; doğrudan doğruya bir kamu hizmeti, kent hakkı ve kamu güvenliği meselesidir.

Bu nedenle söz konusu özelleştirme kararlarından derhal vazgeçilmeli; otoyol, köprü ve bağlantı yollarının işletilmesi kamusal sorumlulukla sürdürülmelidir. Toplumun ortak varlıkları, kısa vadeli maliyet hesaplarına kurban edilemez. Ulaşım hakkı devredilemez; kamusal sorumluluk piyasanın insafına terk edilemez